Collega Eva Meesdom vertelt meer over deze bijzondere tegelverzameling en hoe we dit stukje nagelvaste collectie beschermen tijdens de restauratie van het monument.
Hoe de tegels hier kwamen...
Foto: Ans Brys
Muziekmuseum Vleeshuis: “Dag Eva, bijbeltegels in een muziekmuseum. Hoe zit dat precies?”
Eva: “Ja, ik geef toe, die collectie tegels is een beetje de vreemde eend in de bijt. Om te begrijpen hoe en waarom ze hier zijn terechtgekomen moeten we terug in de tijd. Naar 1913 om precies te zijn, het jaar waarin het Museum voor Toegepaste Kunst opent in het Vleeshuis. Men was toen druk op zoek naar een partij tegels om de “17de eeuwse keuken”, één van de historische stijlkamers op de tweede verdieping, te bekleden. Je moet weten dat stijlkamers in die tijd erg trendy waren. Men vond het bijzonder interessant om een kamer of ruimte in te richten met een interieur uit een specifieke, historische periode. Alsof je in een tijdmachine stapt.”
“Nu, toevallig verkocht ene Louis Van de Put een partij Delftse tegels. Hij wilde zijn huis in de Keizerstraat verbouwen en de huiselijke tegels met bijbeltaferelen moesten wijken voor een muurbezetting die beter paste bij zijn kantoor. Op 5 februari 1913 kocht het museum 969 tegels van hem waarmee de ‘historische keuken’ kon worden ingericht. Kostprijs: 540 Belgische frank. Die aankoop werd later aangevuld met nog eens 96 tegels voor de bekleding van de schouw in de kamer naast de keuken.”
De bijbeltegel: blauw of paars • thema: tafereel uit het Oude of Nieuwe Testament • type omlijsting: cirkel, ook wel "dubbel omlijnd rondeel" genoemd • type hoekmotief: ossenkop, ook wel omschreven als "hoeken gevuld met dubbele spiraal met gestyleerd bladwerk"
De keuken, foto: LUCID
Muziekmuseum Vleeshuis: “540 Belgische frank, dat lijkt een prikje.”
Eva: (lacht) “Ik denk dat men toen geen slechte zaak gedaan heeft, want de echte verzamelwoede van Delftse bijbeltegels is in Vlaanderen pas na de Eerste Wereldoorlog begonnen. Ze worden sinds dan beschouwd als antiek en intens opgespoord als een zeer begeerd verzamelobject. In 2018 heeft iemand eens berekend dat 540 Belgisch frank overeenkomt met 3.298,87 euro. Wie vandaag de dag dergelijke tegels verzamelt, betaalt al snel tussen 75 en 200 euro per stuk afhankelijk van de ouderdom, oorsprong, voorstelling en gaafheid. Unieke stukken kunnen zelfs nog veel hogere prijzen halen.”
Muziekmuseum Vleeshuis: “Hoe oud zijn deze tegels precies?”
Eva: “Onderzoek heeft uitgewezen dat de productieperiode zich situeert tussen de tweede helft van de 17de eeuw en het tweede en derde kwart van de 18de eeuw. De tegels zijn dus niet allemaal even oud. Buiten één exemplaar zijn ze wel allemaal gemaakt in Rotterdam. Dat weten we omwille van het hoekornament dat op de tegels is te zien, de zogenaamde ‘ossenkop’ is typisch Rotterdams. Ook andere elementen, zoals bijvoorbeeld de vorm van de wolken, geven een indicatie in welke periode de tegels zijn gemaakt. Eén exemplaar valt volledig buiten de serie. Die heeft een spin als hoekmotief en werd begin 19de eeuw vervaardigd in Noord-Frankrijk. Het is een beetje een raadsel hoe die in ‘onze keuken’ is terecht gekomen.”
Bijbeltegels onderzocht: het werk van Frans Caignie
De koperen slang, foto: Michel Wuyts
Muziekmuseum Vleeshuis: “Waarom staan er bijbelvoorstellingen op de tegels?”
Eva: “Bijbeltaferelen waren in de 17e en 18e eeuw een populair thema om af te beelden. In die tijd hadden ze een zekere educatieve functie. Vandaag weten we eigenlijk heel veel over onze tegels en dat is te danken aan één man: Frans Caignie. Tussen 1996 en 1997 heeft Frans onze tegels uitvoerig onderzocht. Hij heeft niet alleen gekeken naar de herkomst en productieperiode, maar ook naar de voorstelling op elke individuele tegel. Hij is er toen in geslaagd elk bijbeltafereel te determineren. Een moeilijke klus die enkel mogelijk was dankzij het pionierswerk van Jan Pluis, auteur van het boek Bijbeltegels-Bibelfliesen. Met dat boek kon Frans tientallen bijbelthema’s op onze tegels benoemen.”
Eva: “Zo zijn er in totaal 163 verschillende voorstellingen afgebeeld. We zijn ook te weten gekomen dat sommige thema’s populairder zijn dan andere. Het tafereel waarop Johannes de Doper onthoofd wordt en waarbij de beul het hoofd aan Salome geeft, komt maar liefst 18 keer terug. Soms hangen er twee tegels met hetzelfde thema vlak naast elkaar zoals bij de koperen slang. Taferelen uit het Nieuwe Testament blijken ook populairder dan voorstellingen uit het Oude Testament. En veertien bijbelthema’s komen slechts één keer voor, wat de waarde van die tegels veel groter maakt.”
Eva: “Er hangen trouwens ook 44 niet-bijbeltegels in onze tegelcollectie. Daar staan vooral herders en landschappen op afgebeeld. Eén tegel is echt een buitenbeentje. Het is een voorstelling van ‘Chiron en Ocyrhoë’, twee centauren uit het dichtwerk de Metamorfosen van de Romeinse dichter Ovidius. Eén mythologische tegel tussen honderden bijbeltegels, dat is toch een beetje bijzonder.”
Tegel met spin als hoekmotief, foto: Michel Wuyts
Een reeks beschadigde tegels, foto: Michel Wuyts
Tegel met de centauren Chiron en Ocyrhoë
Links: tafereel met het hoofd van Johannes de Doper – Rechts: een niet-bijbeltegel, foto: Michel Wuyts
Tegels tijdens restauratie
Bijbeltegel in detail, foto: Michel Wuyts
Muziekmuseum Vleeshuis: “Welke maatregelen komen er om de tegels te beschermen als de restauratiewerken aan het monument starten?”
Eva: “Hoe we de tegels precies gaan beschermen tijdens de restauratie moeten we nog bekijken met de aannemer. Vermoedelijk zal dit gebeuren door een zelfklevende beschermfolie aan te brengen op de betegelde muur. Al dan niet in combinatie met een stevig zeil dat we voor de muren ophangen. Het liefst zouden we de tegels niet in huis hebben als de werken starten; ze verwijderen zonder schade aan te richten is echter onmogelijk. Op basis van het onderzoek in de jaren ’90 weten we dat de meeste, ingemetselde tegels in goede staat verkeren, maar we weten ook dat er 171 gebarsten, gebroken en beschadigde exemplaren zijn. Vandaag, 30 jaar later, maken we opnieuw een schadebeeld van de staat van de tegels voor de restauratie van het gebouw start.”
“We willen onze ‘17e eeuwse keuken’ opnieuw laten shinen.”
Foto-opstelling, foto: Michel Wuyts
Muziekmuseum Vleeshuis: “Zijn de beschadigde tegels nog te herstellen denk je?”
Eva: “Een deel zeker wel. We gaan hiervoor een beroep doen op een specialist, een restaurateur keramiek. Afhankelijk van het conditierapport zal die persoon bepalen of een tegel gerestaureerd kan worden of niet. We hopen natuurlijk dat we zoveel mogelijk beschadigde tegels in ere kunnen herstellen. Daarom is het belangrijk dat we de schade zo goed mogelijk in kaart brengen én zichtbaar maken. Fotograaf Michel Wuyts van de dienst Behoud en beheer heeft in hoge resolutie totaalopnames gemaakt van elke betegelde muur. Dat was een hele onderneming, want het is technisch onmogelijk om een volledige muur in één opname correct en zonder vertekening vast te leggen. Daarom nam Michel van elke muur gefaseerde opnames met 20 à 30% overlap tussen de verschillende beelden. In de postproductiefase heeft hij die afzonderlijke opnames mooi samengevoegd tot één foto. Uit die totaalbeelden hebben we dan alle tegels afzonderlijk gehaald. Momenteel zijn we volop bezig met de registratie van elke tegel in onze collectiedatabank. Elk exemplaar krijgt een fiche waarop objectnummer en informatie over afmetingen, materiaal en eventuele schade vermeld staan. Via onze beeldendatabank koppelen we daar dan de juiste foto’s aan.”
Muziekmuseum Vleeshuis: “Welke restauratie ingrepen kunnen er zoal gebeuren? ”
Eva: “Denk bijvoorbeeld aan het opnieuw vastmaken van loszittende en verzwakte tegels door vloeibare lijm via voegen en kleine gaatjes te injecteren. Of het verwijderen van loszittende voegen en opnieuw opvoegen, het opvullen van barstjes en scheuren in de tegels en het op kleur brengen van de aangevulde lacunes. Dat zijn zowat de belangrijkste zaken. Interessant is dat al die ingrepen en nieuw aangebrachte materialen in principe ook omkeerbaar zijn. Dus we kunnen altijd terug naar de oorspronkelijke situatie. Dat was vroeger wel even anders.”
Muziekmuseum Vleeshuis: “Kunnen bezoekers in het vernieuwde muziekmuseum de gerestaureerde keuken van dichtbij ontdekken?”
Eva: “Absoluut. Na de restauratie van het gebouw zijn alle verdiepingen in het monument vrij toegankelijk. Ook onze keuken en de andere stijlkamers. Je zal dan van dichtbij kunnen kennismaken met die bijzondere collectie bijbelthema’s.”
Met dank aan Frans Caignie en zijn studie ‘De bijbeltegels in Museum Vleeshuis te Antwerpen’ (1996 – 1997).
