Oud België

De Hippodroom op het Zuid en het Scalatheater in de Anneessensstraat: in de eerste helft van de 20e eeuw beleeft Antwerpen een bloeiende revue- en variétécultuur. Sketches, concerten, humoristen, acrobaten en tal van andere acts vullen avond na avond de programma’s. Naast de grote zalen zijn er ook heel wat kleinere revue- en variététheaters actief. Het aanbod is zo ruim dat de onderlinge concurrentie stevig is. Een van die zalen is de Ancienne Belgique, ook bekend als Oud België, gelegen aan de Kipdorpvest.

Van drukkerij tot revuepaleis

De Antwerpse Ancienne Belgique opent in 1937 haar deuren met een feestelijk optreden van het Groot Orkest van de AB uit Brussel, onder leiding van Tony Vaes, met zanger Jean Salva. Aan het hoofd van de Antwerpse vestiging staat directeur Arthur Mathonet. Twee jaar later opent zijn broer Georges een tweede Oud België in Gent.

Opmerkelijk genoeg begint de geschiedenis van de Antwerpse Ancienne Belgique niet op de Kipdorpvest. In 1902 is in de Leysstraat de drukkerij Imprimerie du Centre d’Anvers gevestigd. Het pand grenst aan een woning op de Kipdorpvest. In opdracht van de drukkerij wordt dit gebouw afgebroken en vervangen door een nieuw complex dat dienstdoet als woning voor de directeur en enkele personeelsleden van de krant La Métropole. In 1908 wordt de woning uitgebreid: architect Frans Van Dijk voegt aan de linkerzijde een extra pand toe. Beide gebouwen worden intern met elkaar verbonden en vormen zo één geheel.

In 1937 ondergaat het pand een ingrijpende transformatie onder leiding van architect Marcel Chabot, die het omvormt tot een brasserie-concertzaal. Er komen een foyer, vestiaire, kelder met loges, een toneelpodium en een gaanderij bij. De oorspronkelijke plannen omvatten niet alleen het ontwerp van de zaal, maar ook de volledige inrichting. In totaal worden 187 tafels geplaatst, telkens voor vier tot zes personen. Het publiek zit er dicht op elkaar; soms worden er zelfs extra stoelen bijgeplaatst, ondanks de geldende veiligheidsvoorschriften. Achter de schermen draait de zaak op volle toeren, met onder meer achttien bedienden, vijftien kelners en een orkest van twintig muzikanten.

Variété in oorlogstijd

Kort na de opening in 1937 breekt de Tweede Wereldoorlog uit. Na de inval van het Duitse leger in mei 1940 sluiten de theaters tijdelijk hun deuren. Enkele weken na de capitulatie van het Belgische leger mogen ze opnieuw openen. Ondanks de dreigende en grimmige sfeer blijft de behoefte aan ontspanning groot. Het theater biedt zo een tijdelijke ontsnapping aan de realiteit van België en de rest van Europa. Het vertrouwde aanbod van Oud België loopt intussen verder. Zo worden er ook zogenoemde crochetwedstrijden georganiseerd: zang- en muziekwedstrijden waarbij het publiek beslist wie doorstoot naar de volgende ronde.

Het amusement zorgt voor een welkome afleiding, maar de oorlog blijft nadrukkelijk aanwezig. Zelfs een avond in de revuezaal is niet zonder risico. Toch wordt er aandacht besteed aan de veiligheid van het publiek: krantenadvertenties benadrukken dat er bij alarm een schuilplaats beschikbaar is. Tegelijkertijd houdt de Duitse bezetter het programma nauwlettend in de gaten. Alle voorstellingen moeten vooraf worden goedgekeurd. In 1940 vindt een “Groot Liefdadig Kunst- en Variétéfeest” plaats ten voordele van slachtoffers van Engelse luchtaanvallen. Ook in 1943 weerspiegelt de revue Houd’ u stark! de actualiteit. De titel vormt een duidelijke oproep aan het publiek om vol te houden in moeilijke tijden.

Vrij en blij: de AB na de bevrijding

Na de bevrijding van Antwerpen in september 1944 richt directeur Arthur Mathonet zich via het Ancienne Belgique Magazine opnieuw tot zijn publiek en kondigt een nieuw programma aan. “De zaal was een maand gesloten op bevel van de Duitse bezetter,” schrijft hij. In die periode werden bovendien Franstalige voorstellingen opgevoerd in Antwerpen, wat niet was toegestaan tijdens de bezetting. Mathonet kijkt vooruit en spreekt zijn tevredenheid uit over de komst van grote Franse sterren. De herwonnen vrijheid is duidelijk voelbaar in de programmatie van dat moment. Revues als En zonder er op te boffen… de groote vrijheidsrevue, Tout est à nouveau O.K. en Vrij en blij zetten de toon voor een nieuw tijdperk.

Ook de aanwezigheid van Engelstalige soldaten laat zich sterk voelen in deze periode. Op het toneel verschijnt de revue Het Engelsch zoals het gesproken wordt, en in het AB Magazine duiken termen als “Yanks” en “Tommies” regelmatig op, verwijzend naar Amerikaanse en Britse militairen.

Van revuevedetten tot ‘Satchmo’

Oud België is elke dag van de week open en biedt een gevarieerd programma aan. Zowel grote internationale namen als bekende Vlaamse artiesten passeren er de revue. Velen van hen zijn vandaag in de vergetelheid geraakt. Namen als Leo Martin en Gaston Berghmans zijn nog bekend, maar naast dit iconische duo treden tal van andere artiesten op in Oud België. Ook vrouwelijke performers spelen een belangrijke rol binnen het revuetheater, met onder meer Lucienne Steiner en Co Flower. Een centrale figuur in deze periode is Frans Goddijn, de artistiek leider van Oud België. Onder zijn leiding krijgt de zaal haar uitgesproken artistieke identiteit verder vorm. Een absoluut hoogtepunt in de geschiedenis van de AB is het optreden van de Amerikaanse jazzlegende Louis Armstrong in 1959.

Lucienne Steiner

Lucienne Steiner is vandaag minder bekend, maar speelde binnen het Antwerpse revuetheater een betekenisvolle rol. Tijdens haar carrière als actrice verzamelt Steiner tal van memorabilia. In het stadsarchief van Antwerpen wordt haar archief bewaard. Het bevat honderden speelteksten, afbeeldingen van decorstukken en verschillende exemplaren van La Petite Illustration, een literair theatertijdschrift. Samen getuigen deze stukken van haar uitgesproken passie voor het theater.  

In 1962 speelt Steiner mee in het cabaret ‘Holderdekolder met zessen op zolder’ in Oud België, samen met andere revueartiesten zoals Will Ferdy, Alma Blanca, W. Claessens, Raf Brugman en Marc Robert. In 1973 treedt ze op in de revue ‘Amaai m’n voeten’, samen met Yvonne Verbeeck, Bob Benny, Charles Immers, Jaak Devoght en Rik Joossens. De revues worden doorgaans begeleid door muziek en zang. In de bewaarde speelteksten zijn dan ook regelmatig liedteksten terug te vinden, net als partituren die deel uitmaken van het archief. Steiner trad niet alleen op in Oud België, maar ook in het Hacienda-theater in de Breydelstraat.

Frans Goddijn

Een van de sleutelfiguren van Oud België is Frans Goddijn. In 1923 is hij twaalf jaar oud en werkt hij al in de Hippodroom op het Zuid. In 1940 maakt hij de overstap naar Oud België, waar hij uitgroeit tot artistiek leider en die functie decennialang blijft uitoefenen, tot de sluiting van de zaal in 1978. Goddijn schrijft niet alleen eigen sketches, maar bewerkt ook bestaande stukken. Zijn teksten zijn doorgaans sterk geworteld in het Antwerpse dialect, vaak deels fonetisch neergeschreven, waarbij de acteurs zelf ook nog een verdere vertaling naar het Antwerps moesten maken. De inhoud sluit vaak nauw aan bij de actualiteit. Zo schrijft hij in 1967 De astronauten, een sketch over twee ruimtevaarders op weg naar de maan. Dat is geen toeval: in die periode woedt de ‘space race’, de ruimtewedloop tussen de Verenigde Staten en de toenmalige Sovjet-Unie om dominantie in de ruimte. Twee jaar later zet de eerste mens voet op de maan. Hoewel het stuk zich in de ruimte afspeelt, blijft Antwerpen nooit ver weg. De twee astronauten vergelijken het gerammel van hun ruimteschip met dat van een oude Antwerpse tram.

Paul Delhause

Oud België beschikt ook over een eigen orkest, onder leiding van dirigent Paul Delhause. Voor hij in 1939 aan de slag gaat bij Oud België, studeert Delhause viool aan het conservatorium van Luik, waar hij les krijgt van Eduard Deru. Daarna bouwt hij een carrière uit met optredens in binnen- en buitenland. Bij Oud België streeft Delhause er vooral naar om het publiek te raken en mee te slepen in de muzikale beleving.

Van variété tot discotheek

In 1978 valt definitief het doek over de Antwerpse Ancienne Belgique. Het publiek vindt steeds moeilijker de weg naar Oud België, wat leidt tot een dalende bezoekersaantallen. Volgens artistiek leider Frans Goddijn is die terugloop grotendeels te verklaren door de opkomst van de televisie eind jaren 1950: steeds meer mensen bleven thuis om naar het scherm te kijken. Ook strengere veiligheidsvoorschriften spelen een belangrijke rol. Zodra Oud België meer dan 499 toeschouwers wil ontvangen, moet er een bijkomende nooduitgang worden voorzien. Volgens directeur Arthur Mathonet is dat financieel niet haalbaar en organisatorisch moeilijk te realiseren. Daarbovenop blijft structurele steun uit: Oud België ontvangt geen subsidies, wat de werking verder onder druk zet en de sluiting onafwendbaar maakt.

Tijdens een persconferentie in maart 1978 kondigt Mathonet aan dat Oud België op 28 maart de deuren zal sluiten. De Standaard beschrijft de sluiting als volgt:

 “… een teater zoals ‘Oud België’ tot verdwijnen doemen, is bijna hetzelfde zoals een stukje wegsnijden uit het hart van de Antwerpse bevolking.”  

Begin jaren 1980 krijgt de Ancienne Belgique een nieuwe invulling als discotheek. In 1987 brengt Paul Jambers er een reportage over in het programma Panorama. Hij verkent het nachtleven van de jaren 1980 en spreekt met bezoekers van de club. Hoewel Jambers zich vooral focust op het gedrag van jongeren, biedt de reportage tegelijk een inkijk in de sfeer van de AB. Verschillende jonge bezoekers omschrijven die als afstandelijk en koel. Volgens hen draait het publiek vooral rond zichzelf en probeert iedereen een onaantastbare, “coole” indruk te maken. “De muziek is er goed, maar de sfeer is eigenaardig,” merkt een van hen op. Uiteindelijk sluit de discotheek haar deuren. Vandaag bevindt zich op Kipdorpvest 26-28 een kledingzaak, al verwijzen nog enkele elementen in het interieur naar het verleden van de voormalige Antwerpse Ancienne Belgique.

Onderzoek en tekst: Katja Van Gaal