Authenticiteit, daar draait het om. Kritisch onderzoek naar auteurschap is essentieel als we onze kunstgeschiedenis goed willen begrijpen. Een correcte toeschrijving van een kunstwerk of muziekinstrument gaat daarom verder dan de financiële waarde ervan. Het helpt ons om het object op de juiste plek in het grote verhaal te plaatsen: wie het maakte, waarom het ontstond en in welke traditie het thuishoort.
Mysterieus klavecimbel
Ook in onze eigen collectie zijn er raadsels terug te vinden die tot verrassende ontdekkingen hebben geleid. Zo onderzochten we een klavecimbel dat lange tijd aan de 18de-eeuwse Parijse bouwer Georges Cousineau werd toegeschreven. Maar de documentatie en stijlkenmerken klopten niet. Met een endoscopie ontdekten we fragmenten van een Belgische krant uit 1924 die aan de binnenkant van het instrument kleefden. Die knipsels zijn een sterke aanwijzing dat het instrument rond die tijd in België werd gebouwd en niet in de 18de eeuw. Mogelijk was Charles Hautstont de bouwer.
Dergelijke bevindingen wijzen mogelijk op fraude: in de 19de en 20ste eeuw werden soms nagemaakte of zwaar aangepaste instrumenten als authentieke historische stukken verkocht. Sommige van die vervalsingen duiken nu op in museumcollecties, en waarschijnlijk blijven er nog veel onopgemerkt, zeker in privébezit. Niet iedereen aanvaardt de nieuwe toeschrijving van die instrumenten meteen. Maar kennis van de maker, de materialen en de herkomst is essentieel voor wetenschappelijk onderzoek én voor restauratie. Een muziekinstrument uit de 18de eeuw vraagt nu eenmaal een heel andere zorg dan een exemplaar uit de 20ste eeuw.
Zeldzaam dubbelinstrument
In 2022 onderzochten we samen met The Phoebus Foundation een schilderij van Frans Francken (II) dat tijdelijk in Muziekmuseum Vleeshuis te zien was naar aanleiding van de expo Klavier. Scans en onderzoek van het paneel toonden aan dat het oorspronkelijke werk kleiner was en ooit begon als deksel voor een uiterst zeldzaam type klavecimbel, een dubbelinstrument dat klavecimbel en spinet combineert én waarvan slechts drie 17de-eeuwse voorbeelden zijn overgeleverd. Het schilderij van Frans Francken kreeg zo van de ene op de andere dag een totaal andere context.
Schilderij/klavecimbeldeksel van Frans Francken, foto: The Phoebus Foundation
Misleidende labels
In de schilderkunst is het onderzoek naar auteurschap ver gevorderd, maar van heel wat historische strijkinstrumenten blijft dat onzeker. Zo dragen veel violen een fout label. Dat komt omdat toeschrijvingen nog te veel steunen op het oordeel van één gerespecteerde vioolbouwer. Bovendien durft men wetenschappelijke analyses al eens gebruiken om bestaande overtuigingen te staven, iets wat niet altijd volgens even transparante methodes gebeurt. Toeschrijvingen aan beroemde bouwers zoals Stradivari, Amati of Da Salo klinken mooi in de oren, maar rusten vaak op minder stevig bewijs dan je zou vermoeden.
Onze verantwoordelijkheid
In musea beschouwen we het als onze verantwoordelijkheid om eerlijk te zijn over die onzekerheden. Door kritisch naar deze tradities te kijken en onderzoek te blijven stimuleren, willen we bijdragen aan een eerlijker en nauwkeuriger begrip van de geschiedenis van muziekinstrumenten. Zo krijgt elk instrument de plaats die het verdient, gebaseerd op kennis, zorg en een voortdurende bereidheid om ons beeld bij te stellen.
